Wind & Water - Martijn Perdijk - Heeg  
  Home

Restauratie Fries jacht  'Hommel'

Contact *   

 
 

Fries jacht 'Hommel' (2008)

Laatste foto's zijn geplaatst op maandag 3 maart (klik hier).

Fries Jacht de Hommel van Wim en Ineke Patist is na 60 jaar trouwe dienst op de Eerste Nederlandse Zeilschool op de Kaag toe aan een grootscheepse restauratie. Onder andere de voorsteven, kielbalk, spanten, zeilwerk en de helft van de gangen worden vervangen. In de winter 2008/2009 zijn dan het berghout en boeisel aan de beurt.

Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel
Ik geef Wim en Ineke Patist uitleg bij het werk aan hun schip. Ze komen regelmatig langs om te zien wat er allemaal gebeurt.


Kenmerken

De geschiedenis van de 'Hommel' is niet volledig bekend. Het bouwjaar ligt waarschijnlijk tussen 1913 en 1918. Aan verschillende kenmerken is echter wel duidelijk te zien dat dit Fries jacht door Lantinga in IJlst is gebouwd.

Fries jacht Hommel
Fries jacht HommelZo is de 'Hommel' gebouwd met hele brede gangen waarop aan de buitenkant dunne schijnnaden zijn getekend. Als je kijkt naar de dikke naden op foto rechts, tel je vanaf de kielplaat dus maar 4 gangen tot aan het berghout.
Deze manier van bouwen was sneller, maar het is ook des te moeilijker om met slechts 4 gangen zo’n sierlijk schip te bouwen. Ik ken geen enkel ander Fries jacht van deze afmeting waarvan de romp uit zo weinig planken bestaat! Tijdens de restauratie ga ik deze bouwwijze natuurlijk handhaven en dat houdt in dat ik vlakgangen van 45 cm breed moet branden.
Op de foto links:
de 'Hommel' met zeilteken 42 OF op de Kaag in 2007.
Een ander Lantinga-kenmerk zijn de wangen van de mastkoker. Deze zijn rond van boven (ipv rechthoekig bij van der Zee). En de mastbout gaat met een gat dóór de wangen (zie foto bij vervanging zeilwerk).

Op oude foto’s zie je bovendien dat er geen krullen op het boeisel zitten, maar dat de biezen door lopen tot aan de stevens. Andere Friese jachten die met zekerheid door Lantinga zijn gebouwd hebben dit ook. De vader van Ineke Patist heeft het schip in 1946 gekocht. Misschien zijn daarna in 1959 bij Wester in Woubrugge tijdens een grote restauratie wel krullen op het boeisel gezet. Het snijwerk op de hennebalk is wel origineel.

Leggers en achterschot

Allereerst vervang ik de slechte leggers, spanten en het achterschot. In een volgend stadium kan ik daar de nieuwe vlakgangen goed aan bevestigen. Bovendien ben ik er op deze manier zeker van dat de originele lijnen van het schip tijdens de restauratie behouden blijven.

 
Als ik het vermolmde hout wegkrab, blijft er van sommige spanten weinig over. Hier en daar kijk je zelfs dwars door de bodem heen.
 

 

 

Voor leggers en spanten zoek je kromhout dat met de ronding van de romp meeloopt. Dit zijn allemaal zware zijtakken van eikenbomen geweest.


 
Het achterschot en een aantal leggers liggen klaar voor montage.

 
Fries jacht HommelFries jacht Hommel
Fries jacht Hommel
Uiteindelijk worden bijna alle spanten en leggers vervangen.
Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel

Zeilwerk

De mastbank is 10 jaar geleden vervangen door Erik Slagmoolen en is nog in goede staat. De rest van het zeilwerk moet wel vervangen worden. Dit biedt tevens de mogelijkheid om de stand van de mast aan te passen. Het schip was flink lijgierig omdat de mast te ver voorover stond. In het nieuwe zeilwerk zal de mast licht achterover staan waardoor het schip beter op zijn roer ligt.
Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel
De zeilspanten moeten pas gemaakt worden tussen de huidgangen en de oude mastbank in. Uiteindelijk heb ik de mastbank toch moeten demonteren om het geheel mooi sluitend te maken.
De mastlegger ligt nu ook op zijn plaats. De oude kokerwang (links op de foto) staat er ter controle nog even tussen geplaatst.
 
Fries jacht Hommel
Fries jacht Hommel
De kokerwangen vallen in kepen in de mastlegger. Er zit geen lijm tussen, maar alleen een kwast teer.
Fries jacht Hommel
Weer een stap verder. Eerst meten of alles recht staat voordat de mastkoker er definitief in gezet wordt.

De bovenkant van de mastkokerwangen is nu rond en het houtwerk van het nieuwe zeilwerk is klaar.
 


Voorsteven

De voorsteven was al een paar keer opgelapt, maar is nu echt aan vervanging toe. Hij stond er bovendien wat scheef voor en dat kan nu ook aangepast worden.
Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel

 

 

Passen en meten om de nieuwe voorsteven recht op zijn plek te krijgen.


 

 
Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel




 

Langzamerhand steeds meer nieuw hout. Nu het onder-waterschip nog.



 


Reparaties kielplaat en vervangen kielbalk

Bij het slopen van de kielbalk blijkt ook de onderliggende kielplaat deels rot. Ik zet er eerst een paar stukken nieuw hout in. De constructie van de kielplaat van de Hommel kom je niet vaak tegen. De kielplaat buigt namelijk met de huid mee omhoog. Bij de meeste andere schepen loopt de kielplaat recht naar achteren en vormt tegelijkertijd de onderkant van de achtersteven.
Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel

Nieuw vlak (2 brede zandstroken en 2 vlakgangen)
 
Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel

Dit is het gat van twee gesloopte vlakgangen. De eerste vlakgang naast de kielplaat is de zandstrook.



Deze eikenboom lijkt speciaal voor de Hommel scheef gegroeid. De mal van de zandstrook volgt feilloos de kromming van de stam. De witte strook aan de buitenkant van de plank is het spinthout. In de boom wordt daar het water door naar boven getransporteerd. Omdat het zeer gevoelig is voor rot, gebruik ik het alleen voor kachelhout.

Fries jacht Hommel
Geklemd tussen de assen van een oude tuiglier, brand ik de 6 meter lange gang langzaam krom. Door op de juiste plaats gewichten te hangen en stokken ter onder-steuning eronder te plaatsen, krijgt de plank de juiste kromming en zijwaartse draaiing (zwij of torsie).

 

De nog warme plank wordt met lijmtangen op het schip geklemd en koelt dan langzaam af.

Fries jacht Hommel
Helemaal rechts op de foto is de bocht in het voorschip al klaar. Nu brand ik de bocht in de kont. Meestal bestaat een zandstrook uit een voor- en een achterdeel met daartussen een stuiknaad. Maar bij de Hommel is de zandstrook uit één plank gemaakt

.

Fries jacht Hommel
Fries jacht Hommel




Eenmaal koud behoudt de plank zijn kromming en schaaf ik de gang precies op maat.


 
Fries jacht Hommel

De stuurboord zandstrook zit voor de komende decennia op zijn plek.

Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel
Met de bovenste vlakgang moet het gat aan stuurboord weer gedicht worden. Dat is voor dit deel van de klus de zogenaamde sluitgang. Omdat je een sluitgang niet met lijmtangen vast kunt klemmen – daar is immers geen ruimte meer voor - moet hij feilloos in de juiste kromming gebrand zijn. Dat is soms even zweten, maar het geeft des te meer voldoening als hij er mooi in past.
Aan de binnenkant zie je de zandstrook naast de nieuwe steven omhoog lopen. Hij wordt in gesloten door de bovenste vlakgang .
Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel
De bakboord zandstrook is al klaar, maar ik maak eerst de bovenste vlakgang aan de bovenzijde pas. Dan passen de puzzelstukjes straks makkelijker in elkaar. Met schoolkrijt maak ik aantekeningen op de plaatsen waar nog een paar millimeter afgeschaafd moet worden.
Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel
Als een schip aan de onderkant open ligt, kun je het nieuwe werk ook eens van en andere kant bekijken.
Het Friese jacht is weer rond en dicht.

Afwerking


Wim en Ineke varen met hun motorschip naar Heeg om een paar dagen te komen helpen bij de afwerking.
Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel
 
Fries jacht Hommel

Houten schepen zullen bij wisselende weersomstandigheden altijd blijven ‘werken’.
Ze krimpen bij droogte en zetten later weer wat uit.
Om deze beweging van het hout op te vangen èn het schip waterdicht te houden, wordt de ruimte tussen de gangen opgevuld met breeuwkatoen en afgedicht met een rubbernaad.

Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel
Geschaafd en glad geschuurd ziet het vlak er op zijn mooist uit.
Eigenlijk is het zonde om het nieuwe vlak nu in de onderwaterverf te moeten zetten…
Fries jacht Hommel Fries jacht Hommel
De oude gangen van het Friese jacht zijn aan de dunne kant. Het nieuwe vlak heb ik echter 24 mm dik gemaakt. Het zou zonde zijn om het nieuwe hout nu terug te schaven naar de maat van de gangen erboven, terwijl die in de nabije toekomst ook vervangen zullen worden. In overleg met Wim en Ineke laat ik het nieuwe werk op dikte en varen ze het komende seizoen met een klein trapje tussen het vlak en de kimgang.

Slot
Fries jacht Hommel  
Al het houtwerk is nu klaar. Na een schilderbeurt zal het Friese jacht met Pinksteren weer meezeilen met de wedstrijden op de Vlietlanden!