Wind & Water - Martijn Perdijk - Heeg  
  ^ Home

Restauratie kleine tjotter (boatsje) 'Lutjepotje'

Contact *   

 
 
De tjotter (boatsje) Lutjepotje (2008)

De 'Lutjepotje' is een snelle zeiler, die het de grotere tjotters bij wedstrijden soms knap moeilijk kan maken. Maar tijdens de wedstrijden in de zomer van 2007 kwam Dirk Slijper meer dan eens hozend over de finish. De kitspuit loste het probleem voor even op, maar aan het eind van het seizoen werd toch duidelijk dat het boatsje 'Lutjepotje' toe was aan een grootscheepse restauratie.

De tjotter (boatsje) Lutjepotje Het boatsje is in 1947 gebouwd bij Wildschut in Gaastmeer. Een werf waar veel houten Staverse jollen zijn gebouwd en later ook stalen skűtsjes en enkele klippers. In 1985 kocht dhr. E.F. Slijper het boatsje. Na zijn overlijden in 1988 kwam het in handen van zijn zoon Dirk die er sindsdien fanatiek wedstrijden mee zeilt.

In 1987 waren al eens stukken van de gangen vernieuwd, maar juist het gedeelte in de kop en de kont waar de grootste kromming zit, liet men toen zitten. Ik heb dit soort gangen bij de Rűzer echter ook al eens vervangen en ik kan Dirk beloven dat de lijnen van het sierlijke scheepje tijdens de klus behouden zullen blijven.
 
De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
Spanten en Leggers

Na inspectie blijken ook bijna alle spanten vervangen te moeten worden. In het midden- en achterschip zijn ze rot en in het voorschip zit er in de spanten op een onlogische plaats een extra las (zie rode pijl). Hierdoor is de constructie bij lange na niet stijf genoeg om de nieuwe gangen aan te bevestigen.
De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
Nieuwe legger naast een zeer slechte oude spant.  
De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
 

Het nieuwe spant loopt vanaf het vlak helemaal door tot aan de onderkant van het boeisel. De oplanger daarboven dient om het boeisel te verstevigen.


 


 

De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
De spanten en oplangers komen uit hout waarin de nerf enigszins krom loopt, zogenaamd kromhout. Het komt uit de bovenkant van de boom waar zware zijtakken ontspringen, of uit hout met grote kwasten waar de nerf omheen loopt.
 
De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
Ik vervang ook de mastlegger en de vulstukken tussen de zeilspanten. Dwars over de mastlegger is een nieuw mastspoor gekomen. Dit zat niet (meer?) in het boatsje, maar je ziet dit bij veel vergelijkbare schepen en het is constructief veel sterker. De oude mastkoker is hier weer in vastgezet.
De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
In het voorschip ontbreken de leggers, maar de spanten staan in zo’n klein scheepje tegen elkaar aan. Dit biedt voldoende stevigheid.
Binnenlijst
De tjotter (boatsje) Lutjepotje
De tjotter (boatsje) Lutjepotje
 

 


Tussen de binnenlijst en het boeisel zit witrot, of droogrot. Het is een schimmelaantasting van het hout die begint als schimmeldraden in een naad tussen twee delen, maar die uiteindelijk ook in het hout dringt.
 

De tjotter (boatsje) Lutjepotje

Het hout verpulvert en onder de lak zie je witgele vlekken (zie onderste stukje op de foto). De lijst van de Lutjepotje is zo aangetast dat we besluiten de hele binnenlijst te vervangen.
 

 

 

Herstellen van de oude lijnen
De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
De laatste jaren is de kop van de Lutjepotje al een beetje gaan hangen. Om de sierlijke lijnen weer in ere te herstellen heb ik eerst het voorplechtje losgemaakt van de boeg en een paar centimeter omhoog gekanteld. Daarna heb ik de plecht in deze stand gefixeerd door het met een nieuw bandstukje vast te maken aan het boeisel erachter.

De tweede stap is het aan weerskanten doorzagen van de oude gangen en de voorsteven. Daarmee komt er ruimte om de voorsteven iets omhoog te brengen zodat de bovenkant van de oude gang weer strookt met de voorplecht. Alleen nu op een hogere positie. De lijnen lopen nu zoals vanouds weer mooi door.
 

De Lutjepotje is een ééngangstjotter. Hierbij zit onder het boeisel maar één gang en daaronder begint het vlak. Deze gang is 45 cm breed en bepaald eigenlijk in zijn eentje het model van het schip. Je kunt je voorstellen dat als deze plank niet de juiste kromming heeft, je op een kwart van het scheepje zoveel spanning brengt dat de tjotter helemaal scheef trekt…



Eigenlijk zou het veel makkelijker zijn om twee smalle gangen te maken in plaats van één brede (en de meeste scheepsbouwers doen dat tegenwoordig ook), maar ik vind dat ik moet kunnen wat ze vroeger ook konden. Eén brede eiken plank die precies zo krom wordt, dat de Lutjepotje haar mooie sierlijke lijnen behoudt.

De tjotter (boatsje) Lutjepotje
De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje

Van multiplex maak ik eerst een mal om te bepalen hoe lang en breed de gang moet worden.

De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
Brede gangen hebben eerder de neiging om te scheuren dan smalle gangen. En de hele lijn van het scheepje moet in deze plank tot uitdrukking komen! Behalve de kromming in de lengterichting, moet de plank ook zijwaarts buigen. Na 30 cm draait hij eerst naar binnen, na 60 cm vervolgens naar buiten en op het eind valt hij weer naar binnen.

Het authentiek restaureren van een boatsje is daarmee eigenlijk moeilijker dan het restaureren van een Fries jacht of boeier die immers uit meerdere en smallere gangen bestaan.
De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
De warme plank wordt vastgeklemd op het schip.

 

 

 

Als de gang is afgekoeld, behoudt hij zijn vorm. Met schoolkrijt markeer ik waar ik nog een paar millimeter moet afschaven om hem netjes pas te maken.

 

 

De tjotter (boatsje) Lutjepotje
De tjotter (boatsje) Lutjepotje
Waar de plank tegen de spanten komt, smeer ik het in met dunne lak. Daarna schroef ik hem vast en is een eikenboom een boatsje geworden.
De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
De tjotter (boatsje) Lutjepotje

Dit vind ik nou mooi!

Het vervangen van de vlakdelen

Nu ligt het boatsje op zijn kop en is de kielplaat en de scheg verwijderd. Net voor de achtersteven zie je het teenstuk zitten, een massief stuk hout dat netjes pas gemaakt moet worden.

De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje

De nieuwe kielplaat is aan de voorkant licht kromgebrand en is zo pas gemaakt dat hij tussen de vlakdelen in valt, maar over het teenstuk en de achtersteven (zie de foto waarop ik aan het breeuwen ben).

De tjotter (boatsje) Lutjepotje
De tjotter (boatsje) Lutjepotje

De middenstukken van het vlak op de foto rechts worden ook vernieuwd. Ook deze delen heb ik in de juiste kromming gebrand. Je zou een rechte plank hier met klemmen wel in kunnen krijgen, maar dan breng je veel te veel spanning in het scheepje.

De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
Het vervangen van de voorsteven
De nieuwe voorsteven komt uit een plaat van een prachtig krom gegroeide eik.
De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje
Je ziet vaak dat de onderste helft van de voorsteven uit een los deel bestaat, maar deze voorsteven heb ik uit één stuk kunnen maken. Dit zal de stijfheid van het scheepje ten goede komen.
De tjotter (boatsje) Lutjepotje

De naden worden opgevuld met breeuwkatoen waarna ik ze afdicht met rubber.

De tjotter (boatsje) Lutjepotje De tjotter (boatsje) Lutjepotje

Inmiddels staat Lutjepotje een aantal maal in de blanke lak. Vroeger heeft ze lange tijd zonder biezen en zwart geschilderd boeisel rondgevaren, maar als echt pleziervaartuig krijgt ze nu wel haar kleuren terug.

De tjotter (boatsje) Lutjepotje


Historie (een samenvatting uit het boek ‘Tjotters en Boatsjes’ van Dr. Ir. J. Vermeer)

Ofschoon de historie van voor 1973 en ook de opdrachtgever onbekend zijn, liggen de herkomst en het bouwjaar vast door een werfplaatje (Lourens Wildschut, Gaastmeer) dat in de boot is aangebracht. Als vroegst bekende eigenaar wordt genoemd A.M.v.d.Berg te Delft. Wanneer en van wie hij het bootje kocht weten we niet. Zijn dochter Belia zou het de naam ‘Lutjepotje’ hebben gegeven. In 1973 werd het aangemeld bij de Stichting Stamboek Ronde en Platbodemjachten; het werd onder nummer 780 ingeschreven. In de schepenlijst staat van 1974 tot en met 1976 Belia van den Berg te Delft als eigenaar vermeld. Uit het jaar 1974 stamt een opmetingstekening yan de hand van Jan Jacob Kooy te Koog a/d Zaan.
Als volgende eigenaren zijn bekend achtereenvolgens Leo de Jong uit Spakenburg en Dirk Brouwer uit Eemdijk. De vader van de huidige eigenaar, de heer E.F. Slijper te Haarlem, kocht het bootje in 1985 van laatstgenoemde. Het was er intussen slecht aan toe. Eind 1987 heeft de scheepswerf Th. Otto te Aalsmeer een complete restauratie uitgevoerd.
In 1987 is het scheepje gemeten door het watersportverbond. Het kreeg het zeilnummer 114 RE toegewezen. In haar klasse moet het een snelle zeiler zijn, gezien de prijzen die bij de Westeinder zeilwedstrijden zijn behaald. Na het overlijden van de heer Slijper in 1988 is het bootje steeds eigendom gebleven van diens zoon, Mr. D.J. Slijper te Zoetermeer. Deze vertelde ons nog, dat het houtsnijwerk was aangebracht door Wouter Dam, naar ontwerp van de kunstschilder H.J. Slijper, oom van de eigenaar.
De versiering op de roerkop, voorstellende een cherubijnachtig kopje dat wind blaast, moet de naam symboliseren: ‘Lutjepotje’ zou een Gronings koosnaampje zijn voor een baby of kleuter.